Zimny łańcuch dostaw – wkłady chłodzące w transporcie produktów leczniczych

 

Czy wiesz już wszystko na temat wykorzystania wkładów chłodzących? Ich nieodpowiednie używanie może skutkować utratą jakości transportowanych produktów leczniczych. Zgodnie z przepisami DPD za prawidłowy transport produktów leczniczych do odbiorcy odpowiada podmiot, który je wysyła.

Wkłady chłodzące w transporcie leków

Transport leków wymaga spełnienia szczególnych warunków, szczegółowo opisanych w rozdziale 9 Dobrej Praktyki Dystrybucyjnej. Przepisy DPD nakładają na przedsiębiorców obowiązek pakowania produktów leczniczych w sposób, który zapewni utrzymanie wymaganej temperatury przez cały czas trwania transportu do odbiorcy, zgodnie z warunkami określonymi przez producenta w charakterystyce produktu leczniczego i na opakowaniu. Aby zachować jakość produktów leczniczych, warunki transportu powinny być tożsame z warunkami przechowywania.

Kluczem do postępowania jest ocena ryzyka w transporcie, która powinna uwzględniać charakter przedsiębiorstwa i jego otoczenie biznesowe, rodzaj asortymentu, drogi i metody transportu. Przedstawione poniżej uwagi są przyczynkiem do rozważenia sposobu postępowania w twojej hurtowni / wytwórni / magazynie. Nie ma jedynego prawidłowego wzoru, który sprawdzi się w każdym przedsiębiorstwie.

Kiedy transportować produkty zimnego łańcucha z wykorzystaniem wkładów chłodzących, a kiedy wybrać inną metodę?

Wybór sposobu pakowania zależy od wielu czynników, które uwzględnia się w ocenie ryzyka. Produkty o małych gabarytach i o niskim ryzyku utraty jakości mogą być przewożone w zwalidowanych izotermicznych pojemnikach, jeśli transport trwa poniżej 3 godzin.

W przypadku dłuższych tras, trwających powyżej 3 godzin, do pojemników wkłada się odpowiednio schłodzone wkłady, wypełnione wodą lub żelem, albo suchy lód (chłodzenie pasywne).

Duże objętościowo przesyłki najkorzystniej (także pod względem ekonomicznym) transportować w kontenerach chłodniczych lub komorach chłodniczych wydzielonych w pojazdach. Chłodzenie aktywne – z wykorzystaniem agregatów chłodzących, jest szczególnie przydatne, zwłaszcza gdy czas transportu może ulec wydłużeniu z niezależnych przyczyn, transportowane produkty lecznicze mają wysoką wartości albo wysokie jest ryzyko negatywnego wpływu na jakość.

Jak wybrać odpowiednie wkłady chłodzące?

Wybór zależy od specyfiki przesyłek, oczekiwanego zakresu temperatur i oczywiście od wyników oceny ryzyka. Pod uwagę na pewno warto wziąć:

  • jak długo wkład utrzymuje żądaną temperaturę,
  • z jakiego materiału jest wykonany wkład, czy można go wielokrotnie używać, gdzie należy go schładzać – w lodówce czy zamrażarce,
  • czy jest odporny na niskie temperatury (niektóre wkłady mogą ulec uszkodzeniu pod wpływem niskiej temperatury),
  • ryzyko dla użytkownika w czasie stosowania, łatwopalność, możliwość użytkowania w różnych formach transportu, np. w transporcie lotniczym,
  • toksyczność dla środowiska, metody utylizacji, recykling,
  • dostępność dostaw.

Najlepiej wybrać i stosować jeden rodzaj i rozmiar – to uprości procedurę kwalifikacji i walidację, a także ułatwi późniejszą organizację transportu w zimnym łańcuchu.

Sposób rozmieszczenia wkładów w opakowaniach transportowych jest kluczowy

Nie wystarczy po prostu włożyć zamrożony wkład chłodzący razem z produktem do jednego opakowania. Co więcej – nieumiejętne użycie wkładów może spowodować uszkodzenie produktu leczniczego. Sposób pakowania jest zależny od warunków atmosferycznych (różni się w zależności od pory roku).

Należy unikać bezpośredniego kontaktu wkładu z produktem z uwagi na ryzyko nadmiernego schłodzenia. Wkłady należy oddzielić – można się posłużyć folią bąbelkową lub poduszkami powietrznymi i przekładką z kartonu – aby uzyskać dodatkową warstwę izolacyjną. Dobrą praktyką jest umieszczanie wkładów (każdy z osobna) w woreczku foliowym. Zapobiega to ich sklejaniu się ze sobą, co może wpłynąć na efektywność chłodzenia), a także pomoczeniu i zniszczeniu opakowań produktów leczniczych w przypadku skraplania się wody na powierzchni wkładu. Zawijanie wkładów w papier czy inne nasiąkliwe materiały nie jest dobrym rozwiązaniem i może stanowić ryzyko higieniczne. Aby dodatkowo zabezpieczyć produkty lecznicze, je także można zapakować w worki foliowe. Przykładowy sposób pakowania paczki – podczas umiarkowanych temperatur na zewnątrz, gdzie opakowaniem zewnętrznym jest pudło styropianowe, przedstawiono na poniższej grafice.

Schemat zapakowania paczki w zimnym łańcuchu dystrybucji
Przykładowy schemat zapakowania paczki w zimnym łańcuchu dystrybucji podczas umiarkowanych temperatur zewnętrznych. Źródło: GMP-Manual

Latem, przy wysokich temperaturach na zewnątrz, często wykorzystuje się pudła izolacyjne o grubszych ściankach i pakuje do nich większą liczbę wkładów chłodzących (na górę i na dół paczki). Bazując powyższym przykładzie, zamrożone wkłady w workach foliowych należałoby położyć dodatkowo również na spód styropianowego pudła, przykryć kartonową przekładką i dopiero wtedy zapakować produkty lecznicze.

Zimą, przy ujemnych temperaturach, należy zwrócić uwagę na ryzyko zamrożenia transportowanych produktów. Z tego względu używa się cieńszych i lżejszych pudeł. Wykorzystuje się wkłady schłodzone w lodówce do temp. ok 5 st. C, aby uniknąć nadmiernego spadku temperatury wewnątrz paczki. Analogicznie jak latem, wkłady zapakować można na dno i na wierzch paczki.

Co się dzieje wewnątrz paczki transportowej? – niepożądany spadek temperatury i ryzyko zamrożenia produktu

Włożenie świeżo zamrożonego wkładu chłodzącego prosto z zamrażarki do paczki z transportowanym produktem może spowodować wystąpienie nagłego spadku temperatury wewnątrz, nawet poniżej zera! Temperatura szybko powraca do oczekiwanej i dalej mieści się w pożądanym zakresie, jednak wystąpienie tak nagłego i znacznego spadku może mieć wpływ na jakość produktu. Aby zapobiec temu niepożądanemu zjawisku należy rozważyć trzymanie wkładów po zamrożeniu przez pewien określony czas w temperaturze otoczenia lub w lodówce, aby odtajały, lub schładzanie wkładów tylko i wyłącznie w lodówce do temperatury np. 5 st. C.

Początkowy spadek temperatury poniżej zera w paczce transportowanej z wykorzystaniem wkładów chłodzących. Źródło: GMP-Manual
Początkowy spadek temperatury poniżej zera w paczce transportowanej z wykorzystaniem wkładów chłodzących. Źródło: GMP-Manual

Wykorzystywanie zbyt głęboko zamrożonych wkładów chłodzących to tylko jedna z przyczyn tego zjawiska. Innym możliwym powodem nadmiernego spadku temperatury jest brak materiałów izolacyjnych między produktem a wkładem chłodzącym (kartonowe przekładki, folia bąbelkowa, styropian, materiały wypełniające, poduszki powietrzne).

Przygotowywanie wkładów do transportu. Do jakiego poziomu obniżać temperaturę wkładów?

Wszystko zależy od temperatury, jaką chcemy osiągnąć w paczce, od sposobu jej zapakowania, wyników przeprowadzonej kwalifikacji i walidacji, a także od rodzaju wkładów i zaleceń producenta, jak również od warunków atmosferycznych panujących na zewnątrz. Decyzja o sposobie postępowania musi być uwzględniać wszystkie czynniki i być poparta wynikami kwalifikacji, walidacji, oceny ryzyka. Przykładowo: dla transportu w zakresie 2-8 st. C, latem podczas upałów można wykorzystywać wkłady zamrożone do temperatury -18 st. C, natomiast zimą przy temperaturze poniżej zera – schłodzone w lodówce do temp. + 5 st. C.

Często wykorzystuje się w hurtowniach do tego celu zwykłe lodówki/ zamrażarki/ lodówko-zamrażarki gospodarcze (o przeznaczeniu domowym). Mrożenie wypełnionego wodą wkładu z temperatury pokojowej do -18 st. C trwa w takiej zamrażarce ponad 24 godziny. Znacznie bardziej efektywne w mrożeniu wkładów są tzw. szybkozamrażarki (ang. blast freezers), w których wymagana temperatura jest osiągana znacznie szybciej (po czasie około 4 godzin). Posiadanie oddzielnej zamrażarki na potrzeby przygotowywania wkładów chłodzących i oddzielnej do przechowywania produktów leczniczych wydaje się być koniecznością – eliminuje ryzyko dotykania się produktów i wkładów oraz nadmiernego spadku temperatury produktu leczniczego. Ponadto, wkładanie rozmrożonych wkładów do zamrażarki powoduje wzrost temperatury w jej wnętrzu. Domowe zamrażarki ulegają cyklicznie procesowi automatycznego rozmrażania, co również powoduje wzrost temperatury wewnątrz.

Przy planowaniu sposobu przygotowywania wkładów chłodzących do użytku należy zaprojektować oddzielenie wkładów zamrożonych od rozmrożonych, np. przez ich numerowanie lub rotację zamrażarek.

Więcej informacji na temat lodówek i zamrażarek pojawi się w kolejnym wpisie.

Jak wygląda proces zamrażania wkładu chłodzącego?

Najczęściej wykorzystywane są wkłady wypełnione wodą. Wykres przedstawia zmiany temperatur 500 ml wkładu podczas jego zamrażania w zamrażarce domowej. Zamrożenie go z temperatury pokojowej do -18 st. C. zajmuje ponad 24 godziny.

Zmiany temperatur podczas zamrażania wkładu chłodzącego. Źródło: MHRA Inspectorate Blog
Zmiany temperatur podczas zamrażania wkładu chłodzącego. Źródło: MHRA Inspectorate Blog

Trzeba podkreślić, że po początkowo temperatura spada bardzo szybko do 5 st. C, w czasie około 2 godzin (odcinek A-B). Następnie (B-C) przez kolejne 8 godzin temperatura obniża się tylko o ok. 0,5 st. C! Wkład wydaje się być już zamrożony (jest twardy, ma postać stałą), jednak użycie go jest bardzo ryzykowne – może całkowicie roztopić się w trakcie użycia i nie utrzymać wymaganej temperatury. Organoleptyczne ocenianie gotowości wkładów do użytku jest więc obarczone dużym błędem. Ponadto wkłady wypełnione żelem (a nie wodą), pozostają miękkie pomimo zamrożenia. Należy więc doświadczalnie wyznaczyć czas, jaki zagwarantuje odpowiednie zamrożenie wkładów. Używanie wkładów w punkcie D (przy około -18 st. C) niesie ze sobą wysokie ryzyko nadmiernego spadku temperatury i zamrożenia produktów leczniczych. Optymalne, w przypadku umiarkowanych temperatur na zewnątrz, wydaje się być stosowanie wkładu w punkcie C, gdzie osiąga on stabilną temperaturę około 5 st. C i czas, w którym będzie utrzymywał tę temperaturę, jest najdłuższy.

Co jeszcze należy wziąć pod uwagę?

Nie należy zapominać o kwestiach higienicznych. Okresowe mycie i czyszczenie wkładów najlepiej wpisać do harmonogramu higieny (podobnie jak czyszczenie lodówek i zamrażarek). Ważne jest odpowiednie rozplanowanie czyszczenia, oddzielenie wkładów czystych od brudnych i zapobieganie ich mieszaniu się, oraz uwzględnienie wkładów, które aktualnie są w użytku. Następnie właściwe zaplanowanie ich ponownego mrożenia i, oczywiście, przechowywanie wyłącznie w czystych warunkach.

Z uwagi na złożoność procesu transportu produktów leczniczych w zimnym łańcuchu dystrybucji z wykorzystaniem wkładów chłodzących, niezwykle ważne jest opracowanie szczegółowej procedury i ciągłe szkolenia zaangażwanych pracowników.

mgr farm. Wioletta Superczyńska
Specjalista zapewnienia jakości

 

Więcej przydatnych informacji na temat praktycznej realizacji wytycznych DPD znajdziesz w szkoleniach QA Pharma. Harmonogram szkoleń znajduje się tutaj.  Jeżeli nie znalazłeś szkolenia, którego szukasz, skontaktuj się z nami.

Źródła:

  1. Madigan Terry, Use of freezers, MHRA Inspectorate Blog, 2017 <www.mhrainspectorate.blog.gov.uk>
  2. Medicines and Healthcare products Regulatory Agency, The Green Guide Rules and Guidance for Pharmaceutical Distributors 2017, 2017
  3. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 13 marca 2015 w sprawie Dobrej Praktyki Dystrybucyjnej, Dz.U. 2015 poz.381 z późn.zm., tekst jedn.
  4. Taylor John, CChem, FRSC, Recommendations on the control and monitoring of storage and transportation temperatures of medicinal products, Temptrust by Mesalabs, 2012 <https://temptrust.mesalabs.com/wp-content/uploads/sites/47/2012/05/MHRAcon007569.pdf>
  5. Todd Steve, Transportation of medicinal products – some things to consider, MHRA Inspectorate Blog, 2015 <www.mhrainspectorate.blog.gov.uk>
  6. Transport vehicles and transport-packaging, GMP in practice, GMP-Manual <www.gmp-manual.com>
  7. Transport conditions, GMP in practice, GMP-Manual <www.gmp-manual.com>
  8. Zygadło Ewa, Zimny łańcuch dostaw, Top Logistyk 5/2012.
Facebook
Facebook
LinkedIn